Literatura e mulleres

Teresa Moure

I

Na nosa vida social, as palabras úsanse de cote para darlle aparencia de realidade ao puro vento. Non querería, pois, que as miñas palabras soasen a máis do mesmo, a pura cortesía académica: estou encantada e agradecida a Asociación Cultural Barbantia, que me brinda a oportunidade de partillar esta sesión convosco. A ver se o damos pasado un pouco ben.

II

Pedíronme que considerase o asunto da voz das mulleres na literatura actual. Non vos creades que me gusta moito porque moitas veces é unha arma perigosa. Vexamos: un dos debates máis recorrentes nos últimos anos sobre literatura ten a ver coa presunta existencia dunha literatura chamada feminina ou de mulleres. De tanto evocalo, o asunto é tan trivial que xa dá noxo: diríase que un grupo de mulleres requecidas decidiran tomar por asalto a literatura e, a partir dese momento, desconsiderar o traballo dos homes, ou sobrevalorar o traballo das mulleres ou, como no deporte, competir por separado. Na maioría dos foros onde se aborda, este debate está condenado ao fracaso porque responde a unha actitude superficial, que pregunta por disparar mais non agarda sequera polas respostas. Neste caso, a cuestión redúcese até ter pouco a ver xa co xénero. Oh!, existe o xénero? Continúa a existir un rol reservado ás mulleres na sociedade posmoderna? parece dicir con retranca un entrevistador, formulando una pregunta que, de puro nihilista, lembra aquela outra de Ah, mais aínda existe a loita de clases despois da caída do muro de Berlín?. A pregunta sobre literatura de mulleres precisa formularse dun xeito máis esencial, máis feroz.

Convídovos a aceptardes, por un momento, a hipótese de que fose posíbel construír unha literatura feita por mulleres, con algún tipo de recursos que non estivesen contemplados na literatura de homes. Non será preciso insistir en que, como toda compartimentación, esta sería relativa e podería derrubarse en calquera momento: cando dicimos literatura infantil, literatura oral, literatura de masas ou calquera outra etiqueta, asumimos que son categorías difusas, que acaban por non encadrar nada. A saga de Harry Potter, por exemplo, forma parte da literatura chamada infantil, aínda que non resulte nada claro que se quere dicir con esta atribución para unas narracións tan tupidas e tan sensíbeis ao público adulto. Asemade, O Código Da Vinci vén sendo clasificado como literatura de masas, quizais máis como resultado do seu éxito de vendas que de ningún atributo de seu. De feito, a xente importante do mundo da literatura: as críticas, os teóricos, as editoras, os escritores de sona axiña din: Ai, eu non o lin! E logo, deron a súa cualificación ao libro sen o leren? Pois iso denota prexuízo porque tal non farían con outros produtos literarios.

Porén volvamos ao suposto anterior: o de defendermos a existencia dunha literatura das mulleres con algún tipo de perfil (temas, ton, contidos, estilos, o que sexa). Nese suposto hipotético, o feito de que as mulleres sexan sempre segundonas nas historias da literatura, da arte, do mundo pasaría a cobrar singular importancia. Porque a literatura faise coa materia prima da palabra e o tópico asegura que as mulleres son máis falangueiras que os varóns. No entanto o seu (o noso) é un discurso irrelevante, lixeiro, discurso de conversa, de charla, de relato oral, pura rexouba. O discurso masculino, no entanto, é elevado, ás veces científico, rigoroso, ou artístico. Por iso, ante o home do tempo pode desexarse un prognóstico equivocado, que faga dubidar da súa sabedoría, mentres que diante da súa compañeira, a rapaza do tempo, non se espera nin que atine nin que falle, só que alegre o ollo. En consecuencia, unha literatura de mulleres sería un impensábel: as mulleres non escriben e, de o faceren, non existe unha cosmovisión feminina, daquela escribirán mellor o peor, mais dentro do mesmo canon deles, o único que por definición pode existir.

Tomarei partido. Ese suposto está errado precisamente porque existe unha cosmovisión feminina. Máis aínda. O movemento feminista debe reivindicar a súa aposta libertaria hoxe, cando corre o risco de ser asumido polas institucións e os seus departamentos de igualdade; noutras palabras, cando pode ser fagocitado polo poder. De seguirmos pensando no feminismo coma un activismo político (non coma unha moda politicamente correcta), temos que loitar contra o modelo de escribir mellor ou peor, tan propio do pensamento dominante, do patriarcado, dos administradores das artes. Daquela, si creo que hai unha literatura feminina, mais non todas as mulleres que escriben producen literatura feminina. E non entrarei a considerar se iso é bo ou malo. Simplemente é. Tamén creo que esa literatura é perfectamente recoñecíbel para quen le, igual que a de calquera outra minoría (literatura poscolonial, literatura queer ou gay...); co seu mesmo carácter disidente e alternativo. Por iso, cando lemos autoras, esperamos certos matices, certos asuntos que están completamente ausentes da produción dos homes literatos, dos grandes e pequenos creadores que poboaron de personaxes as nosas fantasías. O problema de quen le vai ser agora de recepción. Quizais nos acheguemos ás autoras procurando, ademais do oficio, certos asuntos e un leve aroma exótico, de xentes que veñen doutra tribo.

No entanto a forza da argumentación en favor de literaturas masculinas e femininas, en realidade, procede dos mundos narrados. Os personaxes do noso inconsciente colectivo (creado, basicamente polas imaxes da literatura e do cine) son os esperábeis nun universo deseñado á medida do home: o mariño que ten un amor en cada porto, o home que se deita con dúas mulleres, o que namora de dúas mulleres, a puta consoladora, a nai absorbente, o heroe atrevido e sincero, o malvado concupiscente e tantos outros estereotipos... O noso maxín está poboado de figuras que só poden entenderse aceptando que están elaboradas por un artefacto cultural dominado polos varóns. Xustamente chamamos a iso patriarcado. Xustamente porque non todos os homes son así dicimos patriarcal e non masculino. Tamén porque o artefacto é tan poderoso que, por veces, algúns homes excluídos dese poder masculino (por non se axustaren aos requirimentos de raza, de clase, de estatus) nin sequera se decatan de que eles non son o poder (de que non os deixan selo)  e exercen o seu dominio sobre as que teñen máis a man. Daquela, a cosmovisión masculina, que constrúe os homes como tales, que os modela para seren homes, impregna a literatura, nun feedback salvaxe e todopoderoso. Ás veces, alguén ousa subverter esta orde arbitraria e, así, esporadicamente e en bicos de pés, entra na literatura o sabor doce das periferias, as voces da outredade, os pobos non occidentais insuflando realismos máxicos ou resplandores míticos. Neste sentido, para min, falariamos de literatura feminina exclusivamente cando se introducise no texto a ollada de xénero, isto é, cando as subversivas sexan elas, que entran a dar detalles prohibidos, proporcionando este punto de vista ausente da historia oficial, tal cal nola contaron.

Porén, mesmo coa notábel incorporación de mulleres  ao oficio de escribir que adoito notan desde os xornais, a cultura feminina entendida como a visión do mundo que tivo que amasar o colectivo dominado das mulleres ao longo do tempo, é dabondo escasa. Fronte ao inconsciente colectivo tan modelado a que antes aludía con apenas un par de pinceladas, cantas descricións dun parto podedes atopar sen vacilacións nos andeis das vosas librarías? Máis ou menos que descricións dun asasinato? Menos, verdade? Pois todo o mundo nace e non todo o mundo morre asasinado, creo. Poderiades achar un texto en que aleitar unha crianza fose motivo literario? Por que non? Tolstoi non estivo en guerra ningunha e escribiu Guerra e paz. Por que non se fixou noutras cousas? Cantas veces aparece na literatura a experiencia dunha muller namorada de dous homes? Ou doutras dúas mulleres? Cantas veces a literatura mostra reflectidas as tarefas secundarias do doméstico sen as cales non funcionaría o mundo? Estas ausencias fortalecen o noso adestramento. Por obra e graza da literatura, tamén da literatura, aprendemos a ser homes ou mulleres con imaxes prestadas, que corresponden a valores pretéritos, aínda que alimentados polo poder, que prefire a homoxeneidade ás sempre incómodas diferenzas.

Nun delicioso conto titulado Te deix, amor, la mar com a penyora, Carme Riera consegue revolver o pensamento dominante instalado na mente de quen le. Unha muller adulta rememora o seu primeiro amor nunha carta dirixida en segunda persoa a ese ti amado. A idea de que foi un amor difícil de aceptar vaise arroupando no texto por certas diferenzas sociais: a voz narradora era daquela unha colexiala namorada de certo membro do profesorado do instituto, por cuxo motivo os pais dela decidiron afastala dese amor. Quen le, mesmo sendo muller, mesmo estando sensibilizada pola ollada de xénero tenderá a reconstruír mentalmente a relación segundo o canon dominante. Daquela, quen pense na inconveniencia social dunha relación entre profesor e alumna, ao final do relato atopará unha sorpresa. A narradora, a piques de dar a luz, anuncia Se é nena, chamarase coma ti, María. E os velos caen, de súpeto. Cando quen le sente a vergoña de ter asumido certos supostos, de non ter visto unha relación entre mulleres non creo que deba sentirse demasiado culpábel: a culpa está nunha literatura que perpetúa a construción de textos sobre moldes tan estreitos.

Os exemplos en que as mulleres, cando escriben, destapan necesidades de liberdade e apuntan restricións afectivas e sexuais son moi numerosos; tanto que acabou por consolidarse nos últimos anos un tipo de literatura chamada lesbiana. Nin que dicir ten, por certo, que paga a pena explorala por canto nos axuda a rachar con calquera modelo estabelecido. Fronte aos escritores mediáticos do estado español, ben pouco se coñecen textos revolucionarios e delicadísimos na expresión do amor entre mulleres como El mismo mar de todos los veranos de Esther Tusquets, ou La pasión de Renée Vivien de Mercé Marçal. Neste xénero Jeanette Winterson é unha figura imprescindíbel, capaz de descubrirnos que hai froitos exóticos que non son laranxas. Unha novidade editorial Oro rojo da sudafricana Patricia Schonstein sería a miña máis vívida recomendación para esta veta. De todos os xeitos, a capacidade que a literatura feminina ten de nos ofrecer tesouros alternativos, formas distintas da convención burguesa dominante, sobardan as cuestións da identidade e da orientación sexual (que son importantes mais non únicas) para agasallarnos con todo un universo narrativo disidente. Porei algún exemplo. Vita Sackwille-West (máis coñecida por ser amante de Virginia Wolf que como escritora, segundo o triste destino feminino) en Toda pasión apagada destila as emocións que aínda conmoven unha anciá de 88 anos, incluíndo unha visión crítica do seu destino de nai prolífica e esposa paciente tras sacrificar a súa vocación de pintora. Trátase dunha auténtica alfaia. Tamén unha vella disidente é a protagonista de Feliz aniversario de Clarice Lispector, onde unha muller centenaria acaba cuspindo ante a celebración dos seus anos que reuniu os seus hipócritas descendentes. Coido que o feito destas autoras elixiren como protagonistas as mulleres máis débiles na sociedade, as mulleres maiores, non é casual: forma parte dunha óptica desintegradora das convencións habituais, que inclúen seleccionar como protagonistas exclusivamente mulleres novas, apetitosas para o voraz consumismo de corpos que se promete desde a publicidade. A literatura do pensamento único reforza as debilidades do sistema, a literatura feminina non.

Dunha outra forma, con ollada de xénero e mais unha sensibilidade exquisita, Malika Mokeddem en O desconsolo dos insubmisos, relaciona a súa propia traxectoria vital, a súa elección de non ter fillos, de seguir carreira como médica comprometida coa pobreza en Francia e mais o seu fracaso amoroso, co feito de padecer insomnio durante a infancia. Na súa Alxeria natal, cando toda a familia durmía baixo a mesma manta, a noite regalou á autora unha segura fórmula de coñecemento: Co dereito ao insomnio conquistei o dereito a ter un corpo propio, distinto á célula familiar. Máis un exemplo: para volvermos a ámbitos moi terreais, Isabel Allende narra a concepción de Eva Luna en termos singulares. Lembrádelos? Un indio vello e ferido chega xunto á nai de Eva, muller madura sen experiencia sexual ningunha. Esta cóidao con esmero mais ve que o home ten poucas posibilidades de sobrevivir. Pensando en aliviarlle o mellor posíbel os seus últimos momentos, decide facerlle o amor. O home morre e a muller queda embarazada. Deste peculiar acto sexual nacerá a disidente Eva Luna. Á vista de datos coma estes, negar a literatura feminina non parece posíbel. Se a arte se fai con sensibilidade, como non vai ter unha sensibilidade específica, e distinta á dominante, a minoría máis grande de cantas se dan na nosa tribo?

En apoio da miña argumentación estaría, ademais da produción de elite que sempre supón a literatura escrita, o que achega a vida cotiá. Imaxinade por un momento un grupo de nenas que xogan ao brilé. A medida que van quedando eliminadas por un roce de balón, as perdedoras saen do patio de deporte e, xuntas, entreteñen o tempo e a frustración con algún outro xogo. Desde a experiencia dun adulto que teña visto moitos partidos, o normal sería que as xogadoras excluídas sentasen á beira do campo e continuasen contemplando o desenvolvemento do partido; en parte, por interese no xogo, en parte para faceren demostración de cortesía deportiva, diso que os adestradores chaman deportividade. Pois non, as nenas  eliminadas do brilé póñense a xogar a princesas. Collen o pano dos mocos, átano ao dedo medio e inclinan a punta dos dedos en posición de beixamáns. De seguido adoptan un falar fino, tratándose unhas ás outras de Alteza e, dunha forma decidida, coqueta, inflamada, comezan por repasar unha longa lista de pertenzas soñadas. Para a pedagoxía esta actividade será máis respectable que enchufarse a un video-xogo, porque pon en liza só recursos propios, prima a imaxinación e non fomenta a competitividade. No entanto para a socioloxía non ten desperdicio: Eu estou sobre o meu trono, que é de ouro, teño a casa chea de criadas e báñome nunha bañeira na que podo nadar. Eu tamén teño trono de ouro e a miña casa é un pazo cun xardín que non ten fin, todo cheo de plantas, e flores, e árbores, e fontes... e de todo... E, debaixo do trono, que antes non cho dixen, gardo moreas de cousas riquísimas, que nunca probaches, como chocolate con amorodos. Pois eu  teño unha melena ata os pés e vou vestida só con tres cunchas pequeniñas e todas rin do atrevemento ao imaxinaren a presumíbel colocación das cunchas. Con semellante tranquilidade e contando co beneplácito dos pedagogos que as miran xogar, as nenas adestran para seren xustamente o que se espera que sexan: consumidoras compulsivas e mestras nas artes da sedución. Co paso do tempo poderán chegar a mesturar consumismo e estética e desexar co mesmo frenesí unha liposución coa que, poidan modelar a figura a gusto... (aínda que talvez nin sequera a operación se faga para gusto propio, senón para gusto do consumidor). Porén o xogo era literatura. Literatura oral. E podería ter sido retomado nas mellores mans para se converter en alicerce co que formar verdadeiras críticas da cultura. Porque a tradición feminina, aínda que aos homes da literatura poida non lles gustar tal idea, é unha tradición fortemente literaria. Máis que valores deportivos, valores competitivos, valores militares, valores relixiosos... as mulleres viven as súas vidas (interpretan as súas vidas) sobre valores literarios. A forza da palabra é poderosísima na subcultura das mulleres. Máis comedidas no insulto, máis expresivas na tenrura, máis ousadas á hora de declararen o seu amor ou as súas preferencias, máis susceptíbeis se o interlocutor fala dun asunto do que non debería falar ou amentando unha palabra que non se debe nin pronunciar, as mulleres parecemos as depositarias da palabra. 

Co tópico ao fondo de que a muller charla vaga e desaforadamente, non ten sentido que, no caso improbábel de que escriba, elabore un discurso propio. Mais elabórao. Por suposto, as mulleres no van contar mellor que os homes (malia que ao patriarcado tanto lle importe a competitividade); no van ser mellores escritoras por seren mulleres. Simplemente están a reclamar o seu lugar na foto do mundo, o cal é xusto; e facelo non implica abandeirarse coas técnicas de mercado (a dos libros para rapazas que, tantas veces, explotan as editoriais); é un acto máis de disidencia. Por iso non todas as mulleres que escriben estarían incorporando ese punto de vista alternativo que aquí se alude. En moitos casos as mulleres para triunfaren na literatura, coma noutros eidos sociais, asumen o discurso dominante. Vexamos. Nunca estiven, claro,  nun taller téxtil do Manchester do século XIX mais podo imaxinar abondo a peluxe flotando polo ar, a humidade, os dedos paralizados pola friaxe, a fame, o cansazo... Non estiven alí mais outr@s regaláronme uns ollos para velo e agora tamén podo contalo. En boa lóxica non fai falta nacer con corpo de muller para poñerse na pel das mulleres nin, pola contra, nacer con corpo de muller asegura esa voz disidente. Con todo, as mulleres cando escriben están en disposición idónea para incorporaren a voz discordante que lles outorga, de entrada, a posición de dominio en que viven en todas as sociedades, ademais da posibilidade de introduciren asuntos que escapan ao pensamento único que nos asolaga, ao academicismo e aos intereses de mercado. Porque o varón heterosexual e branco, de idade media, de posición acomodada e formado na cultura occidental non é culpábel de nada nin o inimigo público número un. Simplemente, a súa visión do mundo non é a única que existe e está deixando de ser o estándar da humanidade.

Un asunto, por exemplo, como a violencia de xénero non foi frecuente na literatura. Non puido selo, historicamente, se atendemos á consideración que o pensamento dominante tiña da muller. A muller é a inimiga da amizade, a dor inevitábel, a tentación natural, o perigo doméstico... o mal necesario predicaban os padres da Igrexa cando querían preservar os seus homes de trato carnal con muller. Por certo que nos próximos anos, se a Igrexa continúa coa súa cruzada por preservar o varón de trato carnal con outro varón, seguro que mellorará a carta de presentación das mulleres e non haberá que fiarse tampouco. O problema está en que quen escribe pensa tamén no seu auditorio e, tal vez por iso, moitos homes que, de crianzas, serían vítimas da mesma violencia que castigaba as súas nais, non a converteron en motivo literario, como si fixeron cos triángulos amorosos ou co tema da sempre socorrida mocidade, doce mocidade. A incorporación ás artes de voces disidentes (mulleres, gays, transexuais, minorías étnicas, emigrantes) é unha manifestación colectiva fronte ao pensamento único e debe ser saudada por tod@s.

A disidencia que ofrece a ollada de xénero non só contempla o dereito da mulleres a visibilizarse senón que, hoxe por hoxe, tamén implica rexeitar outras formas de represión: o racismo, a discriminación por razón de idade, os intereses que sustentan a loita de clases, a colonización do Terceiro Mundo, o inxusto dominio que exercemos sobre a natureza. As cousas no son como son porque así deban ser, senón que son como son porque hai quen obtén beneficio de que así sexan. Por iso, desde a lóxica e desde a cultura, deberíamos desbotar toda estrutura argumental que xustifique a subordinación e nunca máis enfrontar home a muller, mente a corpo, natureza a cultura para soster que os primeiros termos de cada par son bos e os segundos malos. Nunca máis. Como resultado, teremos unha nova forma de concibir a natureza, unha nova ética e unha nova política, baseada no consenso e non nunha democracia numérica feita para esganar os disidentes. Mais tamén teremos unha nova arte, unha nova literatura e... nesas estamos, no proceso de construírmos unha nova estética. Entrementres, cunha literatura que recrea o inconsciente colectivo masculino, como se estivese exclusivamente feita por autores e destinada a lectores, e con vocación de versar sobre asuntos de homes, a primeira reivindicación das mulleres debe ser a creación dun discurso propio.

III

Hai moitos sentidos distintos para reivindicarmos María Mariño e para aceptarmos que o seu oficio poético é literatura feminina. Poderíamos notar, de entrada, que ao igual que Rosalía, a María Mariño cústalle ser aceptada polo pensamento dominante: ambas aparecen catalogadas como folkies, autoras do pobo, afastadas dos círculos eruditos e das lecturas de moda. Nin a unha nin a outra son figuras menores para quen le; logo non é preciso andar a procura para elas dunha formación de elite que, efectivamente non tiveron. Mais  unha e a outra si coñeceron certas figuras do seu tempo. María Mariño aparece relacionada con Novoneyra (Rosalía con Murguía) e da man destes homes entran en contacto coa cultura do seu tempo. En realidade o labor literario non precisa compañas ou non precisa que estas compañas se fagan en saraos; así que soidade de María en Parada do Courel, como a de Rosalía en Padrón, non indican nada. Cando María Mariño publica o seu primeiro libro de poesía, Palabra no tempo, a edición leva un prólogo de Otero Pedrayo. Iso non é exactamente estar soa, dirían moitas persoas que escriben e que non se deciden a publicar a súa obra ou se senten afastadas da cultura con maiúsculas. E, por certo, que aproveito para defender a cultura con minúsculas e preferibelmente con K.

Asemade, o canon patriarcal insistirá en que María Mariño non sabe escribir. A poeta atrévese (cando menos no seu último libro) con peculiares dislocacións da sintaxe: usa decote adxectivos como substantivos, o que provoca unha gramática rota, que dificulta a comprensión dos seus poemas. Evidentemente, se isto o fixese un poeta varón, poñamos un Manuel Antonio, por exemplo, sería denominado vangardista; como o fai unha poeta muller, é unha dinamiteira da fala. Coñecemos moi ben ese proceso: cando un home fai volutas coas mans, é un arquitecto de sona, como Gaudí; cando unha muller fai volutas coas mans, é a túa avoa ou a miña manexando a manga pasteleira para facer torta de aniversario. A arquitectura si que é unha carreira difícil; a repostaría non!

Non son nin moito menos especialista nesta figura literaria e estou na casa de Xerado Agrafoxo e de Ana Romaní, que si o son, mais, de me preguntardes a opinión, diría que a lectura da escasa produción poética de María Mariño (dúas obras só en galego) non se ve precisamente beneficiadas pola mitificación e mistificación que dela fixo o que tamén foi o seu máximo valedor, Uxío Novoneyra.  Mais ese proceso é tamén moi feminino, como suxería antes a propósito de Vita Sackville-West. A Zenobia Camprubí coñecémola pola súa relación con Juan Ramón Jiménez. María Goyri, a primeira licenciada en filosofía y letras do Estado español investigou toda a súa vida por afección, por partillar algo co seu compañeiro. El chamábase Menéndez Pidal e tivo especial sona polo prolífico do seu labor. Ninguén insinúa que se cadra a metade da súa obra está realizada pola invisíbel; ao fin el era o cabeza de familia, como di a linguaxe que nada se cuestiona. Por certo, que parte do corpo lle correspondería metaforicamente a ela? A tsarina Catarina de Rusia é @ primeir@ gobernant@ que decide non usar a pena de morte porque a considera inhumana e degradante para quen a practica. Nos seus diarios pregúntase como se pode xustificar esta práctica no dereito e na civilización no caso de tela aplicado algunha vez sobre algún inocente. Malia todo o seu pacifismo, Catarina de Rusia é coñecida polos seus múltiples amantes (a lenda redunda tamén, claro, en que moito máis novos ca ela). En fin, xa sabemos que os honores das mulleres tiveron máis que ver con limitar as posibilidades do que dirán, mentres os dos homes por facer medrar o que dirán.

Por iso eu convidaría a tomar con moita cautela as interpretacións que se fan dos datos escuros da biografía desta autora. Dicir que María se quitaba uns cantos anos pode servir para explicar os condicionantes sociohistóricos da muller do seu tempo. Mais eses coñecémolos, coido. A maioría deles aínda seguen aí, polo menos en contornos conservadores. Pola contra, corremos o risco de redundar na imaxe dunha María Mariño tan disposta a seducir, que falsea a realidade para venderse cunha publicidade enganosa. E mentres contamos cos dedos os anos que tiña María e os que tiña Uxío cando supostamente se reunían para o amor, estamos dando valor o prexuízo e non lendo os seus poemas. Abonda cunha ollada a Palabra no tempo para notar a anguria metafísica que latexa nos poemas: cunha percepción tan profunda e tan dolorosa do paso do tempo, os ocultamentos de María Mariño parecen ter que ver coa infinita dor da existencia, cun devecer por lle gañar a partida ao tempo. Podemos descubrir esta inquedanza na literatura de todas as tribos e de todas as épocas: sería triste que, de a practicaren eles, se chamase memento mortis, mentres que de a practicaren elas, se chamase coquetaría.

Noutro sentido, gustoume moito como lectora de María Mariño observar a presenza do mundo feminino na súa obra. Non resisto a tentación de ler un poema de Verba que comenza:

En varios poemas este motivo ten a ver coa nai: Por que me arredarei dos mozos pola quenturiña da nai? di moi elocuentemente en Verba que comeza. E en Palabra no tempo aparece descrita esta escena: Erguinme e fun cara arriba, non atopei que decir./ Ceguiña corrín cara abaixo./ Atopeiche, miña nai!/ Atopeiche!. Así fala do inmenso amor materno. A socioloxía di que entre todas as relacións desa estrutura tan perigosa que se chama familia, a máis importante é a que se estabelece entre nai e filla, así en feminino. Por iso, para contrarrestar esa maternidade frustrada, a maternidade biolóxica de María que só durou un mes, quería ofrecer este paralelo dos sentimentos.

Finalmente, coido que María Mariño é subversiva dabondo como para revitalizar a celebración do día das letras galegas. Cando eu era pequena lembro aprender cada ano, a través dos sistema escolar, a existencia dun poeta novo, alguén que me parecía descoñecido. Mesmo cheguei a acreditar que a RAG inventaba persoeiros para ter a quen lle levar flores en maio. Xa que logo, quizais non para os especialistas, mais para a maioría da poboación, o día das letras galegas acabou producindo certo cansazo social: cun conflito lingüístico a cada máis aberto, coa hipocrisía dos medios de comunicación que tiran do prelo ese día unha edición en galego como excepción e coa institucionalización da data e a súa declaración de día festivo parecía que todo estaba perdido cando do que se trataba era de procurar un certo orgullo da nosa herdanza cultural. María Mariño, se nós sabemos lela e contalo, pode revitalizar as ganas de ser poeta, de ser escritora, de ser disidente, ou sexa de ser... en cada unha de nós.

IV

Hai un derradeiro desafío. A creación dun discurso propio das mulleres implica rescatar un valor que foi patrimonio da sub-cultura feminina entendida esta non como algo que estea nas mulleres (por desgraza estamos tan masculinizadas polas institucións, polos poderes!), senón como un valor do pensamento dominado, que podemos tirar á luz. Un deses valores é saber escoitar. Para iso, as que estamos deste lado da mesa dependemos de vós, de que consigamos subverter os usos dos actos académicos (ese preguntas ao final para que ninguén pregunte). Por favor, dade ese paso adiante. Obrigada.