María Mariño naceu hai cen anos, o 8 de xuño de 1907, nunha humilde casa da Rúa Cega de Noia. Ao día seguinte bautizárona na igrexa parroquial de San Martiño. Os seus pais eran o zapateiro Xosé Mariño Pais e a costureira do arrabalde do Couto Filomena Carou Lado. Antes naceran seus irmáns Concha (1898), Emilio (1901) e Cándido (1902). Despois viría a luz Asunción (1908). Debido ás dificultades polas que atravesaba o seu fogar, axiña deixaron a escola e comezaron a traballar: Emilio como mecánico, Cándido como carpinteiro e as rapazas como costureiras. Algúns pensan que María Mariño se chamaba A Fiscala
porque traballara na casa dun fiscal, pero o nome obedecía a que o seu pai fora fiscal de paz no xulgado municipal.
A súa infancia e mocidade na vila de Noia correspóndese coas manifestacións de 1910, que provocaron dúas mortes e quince feridos pola represión exercida pola Garda Civil, e o azoute de gripe española
do ano 1918 que levou ata o cemiterio de Santa María A Nova a 70 veciños.
Talvez por estes tráxicos acontecementos e as penalidades económicas da súa casa sempre a retrataron como un ser fráxil e vulnerable, unha moza solitaria, sentimental e triste. Unha rapaza de cabelo negro e ollos expresivos que se sentía mellor soa que coa xente. Mesmo dicían que era unha muller con certo complexo porque tivera unhas aspiracións e ansias de cultura que non se correspondían coas das súas amigas do casco histórico. Un lugar onde sempre se sentiu incómoda porque as súas inquietudes eran alleas ao tempo que tivera que aturar nesta vila ancorada ao redor dunha muralla medieval.
Despois de pasar os primeiros vinte anos en Noia, trasladouse coa súa familia ata Escarabote. Preto deste peirao atopábase o Pazo das Torres de Goiáns onde vivía a súa tía Consuelo Carou e o seu home Vicente Martínez Martínez. Casaran o ano 1910 e herdarían a nobre mansión, onde traballaran como criados, porque os seus propietarios, o Xeneral da Armada Joaquín Barriére Pérez e a súa muller dona María Caamaño García, non tivera descendencia. Aproveitando esta circunstancia seu pai montou unha pequena zapatería no lugar.
Mentres viviu en Escarabote cos seus pais e a súa irmá Asunción, acudía con frecuencia ata o pazo situado á beira dun río. Visitaba aos seus tíos, charlaba cos primos, participaba nas tarefas da recolección da froita e pasaba moitas horas lendo os libros que se gardaban na biblioteca. Estas foron as primeiras lecturas que realizou despois de abandonar a escola para dedicarse a traballar de costureira. Nas Torres de Goiáns coñecíana como Maruja La Prima
, talvez debido ao agarimo que lle dedicaron sempre os cinco fillos da tía Consuelo.
A carón do novo fogar e as prolongadas estadías nesta inmensa propiedade, vinculada cos personaxes máis ilustres da nobreza galega, deixou atrás os días amargos do seu berce noiés para converterse nunha moza alegre e faladora. De todos os xeitos, aínda que procurou comportarse como unha persoa educada e humilde, os veciños sempre consideraron que era unha moza rara porque, naquel peirao onde as mulleres vestían de negro e mariscaban nas praias da ría, ela xa pintaba os ollos e arranxábase moito.
A Guerra Civil sorprendeuna en Berango, unha pequena localidade situada na periferia de Bilbao onde vivía a súa irmá Concha. Casara no ano 1919, na igrexa de San Martiño de Noia, cun mariñeiro de Sopelana, Juan Barrenechea Villabeitia, que coñecera no Pazo das Torres de Goiáns mentres realizaba o servizo militar. Tiñan catro fillos: Mercedes, Juan Antonio, Teresa e Soledad.
Cando o exército franquista comezou a ofensiva do Norte, para apoderarse das minas de ferro vascas, contemplou arrepiada os combates máis encarnizados da guerra. Atopábase en Berango cando se produciu o tráxico bombardeo da Lexión Cóndor en Gernika e o ataque das Frechas Negras
italianas contra Bilbao. Pasouno moi mal durante aqueles días por culpa dos continuos bombardeos dos avións que cuspían lume preto das trincheiras que se ergueran a carón da casa. As horas nos refuxios dos trinitarios foron eternas.
Cando rematou a ofensiva traballou de costureira nalgunha casa de Berango. Aproveitaba esta tarefa para facer vestidos para ela. Sempre andaba moi arranxada. Quizais por este motivo tivo varios pretendentes, pero naquela época non quería comprometerse con ninguén. Prefería andar ao seu aire, aínda que a súa irmá e as súas sobriñas a criticasen. Dicían que era moi altiva porque non lle facía caso a un comerciante que a roldaba a todas horas. Tamén a criticaron porque apenas lles escribiría cartas. Valéronse da expresión dunha amiga para rexeitar a súa conduta: Maruja se llevó el cariño en el bolsillo
.
Pero apoiaron o seu proceder cando, nunha vila controlada polos milicianos vascos, escondeu debaixo dun colchón a bandeira e o cáliz dunha amiga facha. Tamén a axudaron cando, para evitar que algún mozo fose recrutado para a guerra, chegou a acubillalos nunha casa abandonada. Arriscouse porque aquela contenda estaba a converter as trincheiras nun cemiterio.
Cando aínda non rematara a Guerra Civil regresou a Escarabote. Marchara para Euskadi coa soa compañía dunha pequena maleta e regresou coa cabeza ateigada de pesadumes. Da experiencia daqueles días escribiu un libro que aínda non saíu á luz: Los años pobres. Memoria de guerra y posguerra. Montou un pequeno parvulario, a onde acudían os máis cativos do lugar, e vivía preto dos seus pais. Non deixaba de visitar o Pazo das Torres de Goiáns e os parentes que deixara no arrabalde do Couto de Noia.
Foi durante esta época cando coñeceu ao mestre da escola de nenos de Escarabote. Roberto Pose Carballido nacera en Santiago no ano 1915. Era oito anos máis novo. Tocaba o clarinete na Banda Municipal de Santiago e durante a guerra fora mobilizado. Logo dunha curta estadía na Plana Maior do Rexemento de Asturias volveu a Santiago porque unha lei dicía que os pais que tiveran tres fillos na fronte podían liberar a un. Regresou de Oviedo coa enfermidade auditiva, que padecera dende a súa infancia no arrabalde de San Lourenzo, agravada.
Roberto era un home triste, pero unha persoa amable e educada. Malia que ela nunca tivera moitas amizades, porque gozaba dos paseos solitarios, seduciulle o acougo que se respiraba ao seu carón. Casaron dous meses despois de rematar a guerra na igrexa de Santiago de Lampón. Apenas asistiron invitados á voda. Despois dunha curta lúa de mel en Santiago, regresaron a Escarabote onde vivirían os seguintes anos.
Pero a voda deixaría na súa biografía unha mancha que nunca conseguín borrar. Cando só lle faltaba unha semana para cumprir trinta e dous anos, no Rexistro Municipal de Boiro fixo constar que tiña vinte e seis. Ante o crego da igrexa parroquial de Lampón soamente se quitou dous anos. Mergullada nunha sociedade onde se postulaba a superioridade do home con respecto da muller dentro da parella, viuse na necesidade de cambiar a data do seu nacemento. Unha actitude que levou a moitas persoas a cualificala como unha muller vaidosa.
Catro anos despois da voda celebrada na igrexa de Lampón, partiu co seu home para unha escola rural situada no concello de Arzúa. Estiveron no lugar de Currás, parroquia de Igrexa-Dodro, durante dous cursos. Vivían na mesma casa onde estaba situada a escola, e viaxaban de vez en cando ata Santiago para ver á familia de Roberto.
No ano 1945 Roberto Pose foi destinado a unha escola da vila biscaíña de Elantxobe, un pequeno peirao da costa cantábrica erguido sobre unha ladeira que morría a carón do mar. Como o lugar era moi pequeno e aburrido, durante as fins de semana viaxaban ata Algorta, onde vivía a súa irmá Concha coa súa familia. Foi durante unha daquelas visitas cando fixo a capa de veludo negro que aparece na súa fotografía máis recoñecida. Talvez polo coidado que gardaba coa roupa, as súas sobriñas sempre afirmarían que era unha persoa moi presumida. Unha apreciación que se acentuou cando un día lles confesou que lle mentira ao crego de Boiro con respecto á súa verdadeira idade.
As súas sobriñas queríana moito. Pero cando ao ano seguinte, no 1946, regresou co seu home para Galicia soamente volveu a ver á maior: Mercedes. Foi o seu home, Fausto Pasozábal, quen tirou a única instantánea que se conserva do seu fillo. Soamente nalgunhas ocasións lles escribía algunha carta, pero sabían da súa vida no Courel a través das confidencias que ela mantiña cunha amiga de Algorta que se chamaba Carmen Ornilla. Ela foi a depositaria das confesións máis íntimas.
Regresaron de Euskadi levando no seu corpo o alento dunha nova vida. Despois de sete anos de matrimonio estaba embarazada. Entón, logo dunhas breves estadías na Coruña, Santiago e Noia, dirixiron os seus pasos ata as minas de volframio de San Finx, onde traballaba como mecánico seu irmán Emilio que andaba cos falanxistas de Boiro e gustaba que lle chamasen O Fiscal
. Dicíalle a todos que era fillo do fiscal de Noia. Con el estaba súa nai Filomena dende que quedara viúva. Vivían nas Casas Baratas que construíran os propietarios das explotacións para os obreiros.
Aproveitando que había no val un médico moi recoñecido, quedaron alí ata o intre do parto. O seu fillo naceu o 6 de setembro do ano 1946. Puxéronlle o nome de Roberto José. Foron os días máis felices da súa vida naquel lugar situado preto de Noia. Mesmo recibiron varias visitas de familiares, e Fausto tirou a foto que inmortalizou para sempre ao seu neno. Pero o neno comezou a poñerse mal de repente. Morreu o 10 de outubro daquel mesmo ano. Soamente viviu 34 días. As Casas Baratas quedaron sumidas nun profundo silencio. Nunca soubo cal foi a causa que provocou aquela traxedia que a deixou eivada. Talvez o seu neno morreu por culpa dun mal biberón. Déronlle auga ou leite en mal estado, e comezou a poñerse mal. Non se recuperou. A escritora nunca superou a dor que a asolagou durante aqueles días. Sempre lembraría aquel acontecemento como un episodio definitivo. Días despois de soterrar ao seu neno, partía co seu home rumbo a outro destino. Unha aldea perdida de Galicia, un lugar incerto para recuperarse das súas doenzas.
Despois dos sufrimentos padecidos nas Casas Baratas, chegaron a un val enclavado entre os cumes dunha serra que dende un principio intuíron estraña. Aquel illamento fixo que medrara a súa crise nerviosa. Vivían recluídos nun espazo alleo aos seus ollos. Cando o curso escolar latexaba os seus últimos alentos e os días comezaban a medrar, dous acontecementos acentuaron as súas penalidades. Nun curto espazo morreu seu irmán Emilio en San Finx, cando só contaba con corenta e dous anos, e a súa nai nesta aldea de nome inesquecible.
Malia as palabras de acougo do seu home e o agarimo que lle proporcionaban os veciños, sempre pendentes dos seus pasos polas corredoiras, apenas saía da casa. Nin sequera abría as fiestras para contemplar a paraxe atravesada por un regato fraco. Soamente baixaba ata Seoane para acudir á consulta que abrira neste lugar o doutor Xosé Baltar. Era el quen a trataba a depresión nerviosa que sufría dende que perdera de maneira inexplicable ao seu fillo. Sería este amable médico quen lle recomendou a Roberto que deixaran Romeor para solicitar no seguinte curso a escola que quedaría vacante na aldea de Parada.
Cando nos derradeiros días do verán de 1947 chegaron a Parada do Courel non podían intuír as sorpresas que lles depararía aquel lugar. Algunhas serían reconfortantes, outras tráxicas. Aquí viviría os momentos máis felices da súa vida, pero nun cuarto da casa escola tamén alentaría os derradeiros salaios. Chegou tan afectada, que semellaba difícil consolala. Con todo, grazas a protección que lle prestaron os seus veciños, conseguiu recuperarse.
Pasaba as horas palillando, axudándolle ao seu home nas tarefas da escola e lendo algúns libros. Cando os días do inverno eran máis duros refuxiábase na casa dos veciños. Ás veces recibía a visita da súa irmá Asunción e os seus fillos, que lle alegraban a vida sempre monótona naquela aldea afastada.
O destino quixo que a carón da escola vivira o poeta máis recoñecido desta terra: Uxío Novoneyra. El viuna con outros ollos. Non reparou na persoa de saúde delicada nin na dona do mestre que falaba en castelán. Coido que a veu como unha muller que alentaba nos seus miolos uns versos que soamente necesitaban dunha man delicada para que saísen á luz. Uxío conseguiu abrollar os poemas que latexaban no seu corazón dende que era unha moza que paseaba solitaria polas rúas máis retorcidas do recinto histórico de Noia.
Á sombra duns castiñeiros escribiu os primeiros versos da súa vida. Preto dunha fonte agromaron dos seus beizos as confesións máis delicadas. A frondosidade do val proporcionoulles a intimidade que necesitaban para illalos da vida ríxida daquela aldea ancorada no tempo. Grazas a xenerosidade de Uxío conseguiu satisfacer os seus soños máis ambiciosos.
Dezasete anos despois de chegar abatida ao Courel, conseguiu publicar os seus primeiros poemas. Este libro serviu tamén para ceibala dos sentimentos que a agrilloaran durante tanto tempo. Don Ramón Otero Pedrayo fíxolle un fermoso limiar e os críticos déronlle unha acollida favorable. Mesmo a compararon con Rosalía de Castro e fixo fortuna a expresión de Uxío cando afirmou que era unha dinamiteira da fala
.
Neste tempo, mentres permanecía illada na aldea de Parada, comezou a gabear pola súa cabeza a idea de marchar daquelas terras tan distantes das paisaxes que viran os seus ollos na mocidade. Durante as vacacións alugaban unha casa na Coruña, sempre preto do mar, e tamén viaxaban ata Madrid para visitar á súa irmá Asunción e aos seus fillos.
Fuxir da aldea de Parada converteuse nun pesadelo. A xente comezou a murmurar sobre a súa relación con Novoneyra. Dicían que se miraban como dous namorados e que desaparecían da aldea para vérense a carón duns carballos que había á beira do río. Cando o seu home comezou a desconfiar, a vida naquel lugar virou nun inferno. Ela tampouco axudou a clarificar aquel nobelo sentimental porque sempre respondía co silencio aos interrogantes.
Os 70 poemas de Palabra no tempo convertéronse nun acontecemento dentro do panorama literario galego. Na primeira parte, integrada por 35, María Mariño fala da nostalxia da súa nenez (rapaza para a fiada, correndo co ollar da lúa
), a presenza da nai (Atopeiche miña nai
), o vértice da morte (E por ninguén esquecida
), os momentos vitalistas da súa existencia (Días e días tecín na tea do meu tear
) e o afastamento de Noia con motivo do seu traslado a Romeor e Parada (E logo, pasando a Ponte, camiño da Pedra Chan
).
Nos 29 poemas que aparecen na segunda parte establece un diálogo constante coa natureza (Son a chuvia, son a neve, son o vento da xeada
), realiza alusións á aniquilación individual da escritora que chega a confundirse co cosmos identificado co tempo metafísico da existencia (Sinto todo este mundo, sin podelo separar
), observa como a paisaxe exterior conduce á paisaxe interiorizada (No silencio está o mundo que peito sinte del
), procura un coñecemento sobre a realidade do mundo e sobre si mesma (¿sodes vós a miña vela ou de ti soia unha cruz?
) e constrúe fermosas reflexións sobre o paso do tempo (onte os días, as noites iban facendo os meus anos
), a inquedanza dos temores individuais (Ando polo camiño que non vexo o seu sendeiro
) e as angustias e loitas espirituais (Vivo no preto quedo / dun lonxano latexar
).
Polas solucións estéticas e as propostas temáticas que se amosaban nos versos, radicais e trementes, os círculos intelectuais encadrárona dentro da Xeración do 36. Dende que partira de Noia nunca os seus soños agoiraran esta realidade. Tamén conseguiu escribir uns poemas que titularía Más allá del tiempo.
Coa morte xa espreitando as súas pegadas, escribiría os 33 poemas que compoñerían Verba que comenza (1990), onde agroma cunha arrepiante claridade, ademais das súas crises emocionais, a angustia existencial na que a mergullaba a terrible enfermidade, a impotencia ante o curso das derradeiras horas (aquí che deixo neste branco papel trillado, neste / percuro das horas
) e a inexorabilidade da morte (¿Quen manda na hora de hoxe?
) que a levará á terra (baixo a terra que a presada nos vai decindo / nos di: Había que chegar
). O libro contén tamén continuas referencias ao mar: Nacín en pleamar lume gris e blanco; De lonxe vin rubir o mar; e rebélanse as ondas ós mares
.
María Mariño faleceu de leucemia o 19 de maio de 1967. Ao día seguinte foi enterrada no cemiterio de Seoane de Courel. As imaxes que se tiraron daquela lutuosa xornada amosan a homenaxe dos veciños á muller que soubo gabar cun estilo propio a sensualidade das súas paisaxes. A mesma admiración expresaríaa unha semana despois o poeta Uxío Novoneyra a través dunha Apología póstuma
publicada no xornal La Voz de Galicia: Una extremada potencia del destino, un giro amplio, intenso sobre el centro puro -La Naturaleza y la Muerte-, que muchas veces se alza perdiendo tierra, pero sin caer nunca en la evasión. Con
.
VERBA QUE COMENZA
, la llamada noyesa del Caurel
y nueva Rosalía
(ahora ya las dos tienen la misma edad) se revela como el poeta más hondo y revolucionario de este siglo. Nada hay, tampoco, comparable a alguno de sus poemas en la prosa ni en el arte de hoy
Malia que morreu hai corenta anos, cando neste 2007 se celebre o seu Centenario e o Día das Letras Galegas, a súa voz intimista e conmovedora rexurdirá como un facho incandescente.
