E agora aquí, hoxe, dende esta túa Noia, como non che vou tender a man, eu, cen anos despois, tan lonxe e tan preto de ti, que un arrepío case me fai como mirar polos teus ollos.
Cen anos despois eu, que nacín aínda dez despois de que ti morreras, seis decenios antes de que foras nada –coqueterías a parte- nesta Noia fermosa e calma que hoxe nos acolle para que escoites baixiño dende onde queira que ti esteas. Entre estas ruelas de pedra aínda vas na mesma meniña que fogueaba sin leito, a que caladiña chamaba -en berros que hoxe esquecería- cando o navío de lonxe ao seu mar cheo atracaba. Ignorábalo todo e todo xa o sabías: consciencia da inconsciencia e indeterminación do coñecemento: María, eu tampouco sei.
Agora comprendo como parece que mesma ti te me figuras diante: non es tan apoucada como se cadra quixeron facerte. Douche a man coma neta de costureira, porque ti ben o sabes, es filla. E as fillas de costureira levan broslados na pel pespuntes tan fermosos, bolboretas trenzadas e puntos de cruz. Coma ti sei que os fíos cósense ao sangue e por iso resólvense en vainicas dobres, en guatas e godés arborecidos, nas delicadas pezas perfectamente conxuntadas, no fino empeño por saber que as fundas que nos revisten tamén falan de nós, forman parte indivisible e sincera do conxunto que somos. Bieses de sombra, frunces, panos, e sobre todo seino na capa de veludo que fixeches dun abrigo negro. Veludo negro con que te retrataches e ficarías para a Historia. Suave e escura. Aloumiñadora ao tacto e negra coma o que queda sen resolver, coma aquela capa. Misteriosa e a piques de botar a voar.
Pero ti tes algo moi baixiño e tes algo de enxordar, e sentes todo iso xunto sen podelo separar: o devezo pola soidade e o reclamo dos outros, as ansias de facer algo diferente e a de ser aceptada e entendida polos demais.
Ti naciches aquí, de Xosé e Filomena, e criácheste longo á beira do mar. Ai, a túa naiciña boa e protectora! Dela foches cadea e ela en ti foi ó tempo. Ai, a túa naiciña que sempre che ha de aplacar, na escaleiriña de pedra, no recendo do pinar, no banco de San Martiño, co rosario na man. Cantas cousas non verías ti nesta Noia da túa infancia, imaxes que prenderon das túas retinas hiperestésicas. Canta morte ti viviches polo alento ó revés do teu sentir! Amotinamentos con feridos e mortos, andazos de gripe, traballar dende ben nova. Nada era sinxelo nas primeiras décadas da Noia do XX. A anguria pegouse ao mouro dos teus ollos e acompañaríache sempre, calellas arriba. Peneirar entre a miseria e un incerto desdén: ti, María, soñando sempre, sempre protexida entre os teus xogos soñadores. Eras anduriña, o serán cantigaba, a pradeira aboiaba no retorno da meniña. Ti querías saír a un camiño e non sabías por onde andar. Esculcabas coa túa ollada acugulante de arelas e esperanzabas que algún día chegarías a algo grande. Que escaparías de alí e de todos lados. Que medrarías.
Mesmo nos teus traballos temperáns de costureira, para as casas que te chaman e nas que a ti che apetece, fías os teus soños de chegar a facer algo, de proxectar os teus pensamentos, de facer algo e ser querida. Rara e fermosa, orgullosa e serena. Unha leve, remota extravagancia nos teus xeitos adubiados. Sempre o que resulta cativante pinta unha sombra de dúbida e enigma na súa representación. E ti es distinta, túa. Es a rapaza dos paseos solitarios e os silencios, sabes xa que na poesía -ás veces- valen case máis os versos polo que calan que polo que contan, que un baleiro, unha elipse, pode resultar intensamente revelador, e que sempre hai verba que non di e bon alalá que non zoa.
Coñeciches a emigración de mans baleiras do teu pai e ti tamén aprendiches que de case todo se volve sen nada. Donos aires te levaron e en cantos vés que non tés. Só a túa tía si volveu con algo, era certo que herdarían a terra, ela e mais seu home traballaran para os señores das Torres de Goiáns que agora –trasladados- deixaban nas súas fieis mans o garrido patrimonio. Vós todos marchastes para alí preto para vivirdes baixo a influencia de todo aquel legado. No porto boirense de Escarabote instalaríase a túa familia para un bo tempo. Ti daquela seguías ensoñada, facendo visitas á casa señorial, provista dunha biblioteca que ti envexabas coma ningunha, e entre esas paredes alimentaches as túas ansias. Pasábanseche as horas mergullada nas súas páxinas, a través delas fuxías cara a moitos outros mundos. Fuxías de Escarabote e esquecías a pobreza das cousas. Podías ser outros, vivir outras vidas, a lectura mercábache ás, e ti, deleitabas no despegue.
María Mariño con moito tino na maquillaxe, a maquillaxe proxecta, pinta na cara os valores da arte, matiza e salienta, cubrindo descobre. (Se souberas que, co tempo, as súas virtudes pervertiríanse... Resultaría amenazante, levantaría suspicacias, restaría creto de verdade, malinterpretaríase. Pero ti es sabedora de que a verdade é complexa, e que ás veces fala máis por nós ou é máis verdadeiro o que, por algo, mente).
Ai, aquel Escarabote triste e apoucado! Casas, casiñas vellas, en fume e fume brilades, recendendo a vidas pobres e a paz dos vosos lares. Mais nalgún tempo algo viches, algo amodo fuches vendo, naquel clima de preguerra que xa asomaba o seu xesto. Augas turbias, camiños enlamados, o chisco de ollos da morte rondando polas cancelas. De forte ollar, amiga, e frío que non se quenta.
Algo presentías que te desacougaba, e decidiches marchar para Euskadi. En Berango agárdante amorosos a túa irmá e o teu cuñado. Pero hai cousas das que non se foxe, das que resulta en balde fuxir, e na costa vasca presenciarás capítulos imborrables para a túa memoria. A historia da violencia fratricida, a historia da ira, da guerra. Todo medraba fóra! Ti non entendías tanta angustia. Negábaste a comprender ese delirio. Agachabas a un mozo da fronte nunha casa abandonada. Ou camiñabas ergueita mentras bombardeaban Gernika. Moza ben plantada que a ninguén deixaba indiferente. Froriña de alto talle entre herba ben nacida, hoxe toda peito eres do alento daquel día. Pero foi un trago amargo e tamén fuxiches do seu rastro. Aínda que a partir da túa volta xa nunca máis camiñarías soa.
Roberto estaba alí. Roberto Pose Carballido. Un santiagués chamado a filas pero cun título de mestre. Un recrutado a contragusto e logo liberado do exército franquista. Un mozo aqueixado dun problema auditivo que se agravara despois dos incivís bombardeos. Para que ía necesitar el escoitar os teus silencios. Pero escoitoute a ti, e quíxote de veras. Atopácheste con el ao teu regreso a Galiza. Eran os días pequenos, tempo grande a súa obra. Regresaches a Galiza, ruada de chuvia ergueita.
Ti sempre fuches moi túa, unha muller de carácter, non querías ir á misa e eras displicente cos que te pretenderon. Andabas ao teu aire, un aire á vez cativador e independente. Pero Roberto é bo, e ficarás ao seu lado. A pesar de que el nunca chegue de todo a entender os teus comportamentos.
Ti abriras un parvulario de volta en Escarabote. Sempre gostaches dos nenos, e de ensinarlles o que sabes. De abrirlles ollos e mente, de agarimalos co teu alento. Ti rexentabas aquel centriño e, Roberto, era xa todo un mestre. Ti semellabas afastada do mundo, delgada e coqueta, sempre cun estilo un tanto diferente. Toda a vida teimando en quitarte uns cantos anos, en realidade trinta e dous na voda e, Roberto, vinte e catro. Agora quítome oito, agorá alá só un par deles, cunha pátina de cores ninguén ha notar que non son nena.
Mais seguiches a Roberto alí onde a el o destinaron, nómades da vida nun tempo de posguerra. Primeiro nunha aldea de Arzúa, logo aqueloutra de Euskadi. Pobos onde ti viviches! Algúns eran máis feitos e queríanme engañar, mais ti nunca sentiches neles o teu fogar. Ti axudabas a Roberto cos meniños da escola. Os veciños axudábanvos en todo canto podían. Ti eras espiritual, emotiva, gozabas coa contemplación de todo canto che rodea. De todo o que é puro e é honesto. Reservada, e equilibrada. Todo che inflúe e ti es catalizador de todo. En pouco tempo iso comezará a florecer, a florecer e a dar
.
Cando volves de Euskadi, de novo para Galiza, xa nunca máis serás a mesma. Regresades os dous para onda teu irmán Emilio e algo acontecerá que che cambie para sempre. Porque ti xa non es ti cando regresas ás minas de preto de Lousame, onde está tamén a túa nai que precisas ao teu lado. Ti levas contigo o froito do teu amor e da túa dor, o froito da túa felicidade, da frustración, do soño e da derrota. E nace o teu fillo dun parto difícil, nace a carón dos teus e co nome do teu home. Nace ese fillo agardado durante días e días tecendo na tea do teu tear, nace ese fillo soñado, arelado a través do tempo. Esperado con paciencia finísima e infinita. Pero nada foi teu por moito tempo, nin paz nin felicidade por completo. Un mesiño apenas a pequena criatura, un fugaz mes de vida que che regalou aquela prenda, unha araxe, un estralo, todo darías deste mundo pola comuñón do tremor do seu abrazo. Por un minuto só da delicadeza do seu peito. Sentiches como te acababan. Como te daban forza. Fuches o humor da nada, fuches o que se lle antolla.
Un novo traslado será o xeito de fuxir desa verdade, de agacharse lonxe, de pecharse. Como quen tapa os ollos e non sae da casa. Así que marchades ao Courel, ao Courel definitivo. Paisaxe intricada que xa non marchará máis dos teus ollos. Verxel salvaxe, refuxio verde. Océano e gruta de bosque acedo e doce. Paisaxe á que lle berraches Natureza soia, trai de ti unha compaña, trai algo que sea novo da voz vella que me fala!
. Un cambio, un cambio libre e radical que che revolucione os poros, ti querías. E lograrás a revulsión. Aínda que as feridas eran fortes e deixarán fondas cicatrices.
Porque os comezos non será amables para o teu corazón expedicionario no Courel. Todo fondo cambio implica varias perdas, e a ti, precipitáronseche coma nun naufraxio. Despois do do teu neno será o do teu irmán, só algúns días despois, a perda da túa nai querida. O teu chan volveuse cume. Canta morte ti viviches polo alento ao revés do teu sentir! Soa sen nai e sen neno, soa ateigada de ausencias. Aí sentiches o que non tiñas aló no fondo do teu chan. Tres mortes en pouco tempo poñerán, nas chagas, sal. E ti péchaste na montaña coma na sima do teu mal. Tristeza do mundo atacando o teu costado esquerdo. Desalento reconcoméndoche o corazón.
Pero o tempo é implacable. O tempo é un monstro que devora. Tempo do tempo é pouso desta luz por onde andas. Tempo e tempo e o mesmo Tempo. Así que andan os días e andan as noites, e as máis duras cicatrices irán amolecendo. Ti non sabes se xa pasou ou se aínda ten que pasar, ou se aquilo que ti sentiches non foi sentir, foi soñar. Pero entón despertoute un barullo que parecía de onte, porque sempre estivera, ficara como dormido pero latexaba de antigo nun recanto do teu peito, o mellor, o máis profundo. Erguícheste axiña para velo. O sol debeu coller medo, alumaba coma a noite. Era como un trebón, unha luminosa descuberta. Un resplandor.
Uxío estaba alí, estaba alí a súa casa. Unha casa na que bulían os afectos e as ideas. A leña ardendo e os corazóns, o alento, a fiestra aberta. Uxío catalizador enorme, Uxío alquimia, alma xemelga, transformador dos materiais intactos, Uxío axitador da túa conciencia algo queda; Uxío revulsivo tremendo, pulo e concreción, Uxio estímulo. El soubo darlle canle ao que ti xa sospeitaras, a aquilo que ti presentías dende nena, e ás veces torpe non sabías por onde mandar. Naceu en ti un novo longo con mofo na raíz tecida. Ti non sabías donde agromara ou se viñera dunha fontiña. Abalaba, abalaba o seu mecer os aires que a ti che viñan. Cando zoaban sin mal tempo, pensaches que o longo naceu do vello que o novo tiña. Algo antigo en ti, anterior en ti, daquela, virxe.
O ambiente fresco e rico da casa de Novoneyra sanará os teus altibaixos e, pouco a pouco, permitiráche a entrada ao mundo literario. Ti andaras por un camiño que non vías o seu sendeiro. Dabas topadas que te ferían buscando o teu verdadeiro. Como te ías propoñer ti conquistar o sol dos libros? Pero agora gañaras ás, unhas ás para ti propia, unhas ás que foras tecendo coa túa fe e co teu esforzo. Mesmo Roberto, e desde logo ti, demorábades horas na casa da Fonte. O teu home guindábache de vez en cando olladas de celos e de suaves reproches. Envexaba a túa faciana iluminada polos achádegos, queríache só para el, deslumbrada e deslumbrante. Amigos e veciños, colegas creadores e… algo máis. El moveuche a dar saída a todo aquilo que levabas. E pronto pasabas horas escribindo na túa libreta. Devecías por escribir, letras, frases, palabras, versos. O medo xa non sabías del. Xa ía secando aquel mar longo. E sin saber donde veu, si era doutro ou era teu, navegabas sóa nun mar de fondo. Afondada nun bon són fuches medrando sin sabelo. Fixécheste alta, moi alta, rompiches tantas cadeas. Deconstruíches o constructo, rebentaches a linguaxe. Arrasaches as normas porque ti non collías dentro, a túa gana de expresar saltou todas as cancelas, fíxose maior có idioma, fixo canto lle deu a gana. Saíu da tripa e do estómago, saíu da carne e do ventre, saíu por todas as regandixas, correu, buliu por onde puido, ceibe, libérrima, pura, tremecente.
Devagar fuches collendo forza, dona dun maxín rebordante. Reverenciadora da palabra de Rosalía e do propio Uxío, mais co tempo procurando o único na túa propia voz. 20 anos naquelas paraxes estimulantes e talvez ao mesmo tempo fechadoras. A túa voz facíase grande, coma un xéiser, unha fervenza. Comezaron a facerse eco de ti. Puxéronte polas nubes os señores das musas. Chamáronte de todo, non resultabas amenazante. Chamáronte mística, mítica, absoluta revolucionaria. Otero Pedrayo prologou o teu libro. Aínda así alento e anos houbo que agardar a verte impresa. Todos os cantores esquecen o seu día e dóense do que saben que lle chega. Ti seguiches escribindo os versos dun libro que nunca xa verías. Ti querías ver o mar, debuxarte outro horizonte. Pero chegou o último mal e foi coma unha guerra. Coóuseche no sangue traspasando a túa pele. A enfermidade abrazouche con forza de codicia. A morte quería reclamar o seu imperio, erguido durante anos no pouso do negro dos teus ollos. A morte camiñaba curso arriba as túas veas. O milagre do canto en ti pouco a pouco esmorecía. Aínda que conquistaches os teus soños antes do brutal rapto: quedares para o resto. Alentar en nosoutros. Facer que, cen anos despois, todo o mundo te relembrase. María Mariño de elásticos poemas. A túa obra alenta en nós, e nós, celebrámoste.
